Xưng hô tiếng ta thật khó
Phạm Xuân Nguyên
“Với
nụ cười tươi, Phó Thủ tướng hỏi lại SV Cao Thị Thùy, Trường ĐH Sư phạm
thuộc ĐH Thái Nguyên liên quan đến câu hỏi của bạn về sự chuẩn bị của
Chính phủ cho SV, thanh niên về một cộng đồng chung ASEAN vào năm 2015.
“Cháu
đã sẵn sàng cho cộng đồng ASEAN năm 2015 chưa? Cháu có thể lên đây chia
sẻ với các bạn ở đây là cháu đã chuẩn bị sẵn sàng như thế nào cho sự
kiện hình thành cộng đồng chung ASEAN” – “MC Đam” dẫn dắt.
Đáp
lời, Cao Thị Thùy cho biết sự sẵn sàng của bạn thể hiện trong học tập,
suốt cả quá trình, tích cực tham gia phong trào đoàn, hội của trường, để
đạt thành tích tốt nhất, góp phần vào sự phát triển của đất nước.
“Cháu
có tìm hiểu về cộng đồng ASEAN chưa?” – Phó Thủ tướng hỏi. “Cháu cũng
chưa hiểu rõ lắm và rất mong Phó Thủ tướng giải đáp giúp cháu” – Thùy
đáp lại”.
Đoạn trích trên đây ở trong bài viết đăng báo mạng VietnamNet
ngày 28/12/2013 tường thuật cuộc đối thoại của Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam
với các đại biểu dự Đại hội toàn quốc Hội sinh viên Việt Nam lần thứ
IX. Đọc xong tôi thấy lấn cấn với sự xưng hô của Phó Thủ tướng với bạn
sinh viên, và cả của bạn sinh viên.
Đây là một
diễn đàn trao đổi, tức là một hoạt động ngôn ngữ chính tắc trong một ngữ
cảnh chính tắc, nên đòi hỏi ngôn ngữ giao tiếp phải mang tính xã hội
chứ không phải như trong gia đình hay trong phạm vi thân thuộc. Về tương
quan tuổi tác, cô sinh viên có thể ở hàng con của Phó Thủ tướng nếu xét
trong quan hệ gia đình, nhưng trong quan hệ xã hội hai người là hai cá
thể độc lập, hai chủ thể xã hội ngang bằng, có chủ thể tính như nhau, do
đó cách xưng hô với nhau trong sinh hoạt xã hội phải được xác lập trên
cơ sở xã hội. Thái độ nói có thể tôn trọng, kính trọng, thân mật, gần
gũi, nhưng cách gọi thì phải bình đẳng. Dùng đại từ “cháu” ở đây là
không ổn. Vẫn biết tiếng Việt chúng ta không có một đại từ trung tính,
kiểu như I, You trong tiếng Anh để xưng hô rõ ràng, rành
mạch, nhưng nó lại có khá nhiều cách gọi khác ít tính thân tộc hơn để
cho người dùng lựa chọn. Trong trường hợp này, ông Đam có thể cân nhắc
gọi cô sinh viên Cao Thị Thùy bằng tiếng “em” hoặc “bạn” thì có lẽ hợp
hơn, tuy chưa phải đúng nhất. Xưng “em” với người đối thoại có lẽ là tạm
được nhất trong ngữ cảnh này, khi đó ông Đam vừa như là bậc anh, là
thầy giáo, vừa vẫn giữ được vị thế của một quan chức chính phủ. Thực
chất đây là cuộc tiếp xúc, đối thoại của một quan chức cấp cao của Chính
phủ với các công dân, tuy là trẻ tuổi và đang là sinh viên, nhưng đã
thực sự là công dân. Nghĩa là ngôn ngữ ở đây là trong một sự kiện mang
tính quan phương nên xưng hô phải theo quan hệ xã hội. Chứ dùng tiếng
“cháu” thì tỏ vẻ bậc cha chú, tạo sự xa cách và không bình đẳng. Hơn thế
nữa, nếu cô sinh viên theo thói quen và áp lực của truyền thống có tự
xưng là “cháu” thì Phó Thủ tướng còn phải bảo cô không nên xưng như vậy,
mà phải xưng bằng đại từ “tôi”. Trong bài tường thuật của VietnamNet
không cho biết khi ông Đam trả lời cô Thùy thì ông tự xưng bằng “chú”
hay “tôi”. Theo logic ngôn ngữ giao tiếp khi đã gọi người khác là “cháu”
thì phải xưng mình là “chú”. Tôi nghĩ nếu ông Đam xưng “tôi” trong
trường hợp này thì là đúng nhất với hành ngôn của ông, nhưng thế lại
càng cho thấy gọi người đang đối thoại với mình bằng “cháu” là không ổn.
Tuy nhiên, không phải vậy: “Ông chọn cách xưng hô “bác-cháu” với các
đại biểu sinh viên” (Tuổi Trẻ, 29/12/2013). Thế này thì lại càng
chướng. Ông Đam mới 50 tuổi, bố mẹ của nhiều sinh viên trong buổi đối
thoại chắc còn nhiều tuổi hơn ông, đặt trong quan hệ gia đình sao ông có
thể tự xưng là “bác” được. Năm 1996 tôi hỏi chuyện nhà thơ Tố Hữu tại
nhà riêng của ông về việc dịch thơ cho tạp chí Văn học nước ngoài
của Hội Nhà văn Việt Nam. Ngay từ đầu tôi gọi ông bằng “bác”. Ông hỏi
bố tôi bao nhiêu tuổi. Nghe tôi bảo bố tôi sinh năm 1916, ông nói vậy cứ
gọi ông là chú vì ông sinh năm 1920, “kém ông cụ nhà anh bốn tuổi”. Xin
nhớ đây chỉ là cuộc trò chuyện giữa hai người trong không khí gia đình
mà nhà thơ còn cẩn trọng như vậy! Trở lại chuyện xưng hô của Phó Thủ
tướng đang nói đây. Tư thế người nói khi xưng/bị xưng “cháu” và khi xưng
“tôi” là rất khác nhau. Trong bộ máy Chính phủ hiện nay ông Đam là một
người trẻ tuổi nhất, nhưng chắc ông không tự gọi và bị gọi là “cháu”
trong khi làm việc quốc gia, tức là trong môi trường giao tiếp của các
quan hệ xã hội. Nếu trong buổi đối thoại đó có một đại biểu sinh viên
đứng lên đề nghị Phó Thủ tướng thay đổi cách xưng hô, không được gọi họ
bằng “cháu”, lại càng không được tự xưng là “bác” với họ, thì ông tính
sao? (Giả thiết này hoàn toàn là không tưởng ở ta nhưng vẫn cứ phải nêu
ra. Trong trường hợp này, các sinh viên cần nên cảm thấy khó chịu khi bị
xưng hô như vậy, điều đó biểu hiện sự trưởng thành ý thức của họ, cả về
mặt con người và công dân).
Sự xưng hô trong
tiếng ta phức tạp lắm. Còn nhớ, hồi Sea Games 22 tổ chức ở nước ta
(2003), một cô phóng viên truyền hình trung ương hình như đã gặp rắc rối
khi xưng hô với bà Phó Chủ tịch nước là “chị” trong lúc phỏng vấn nóng
bà ngay ở sân bóng trước thắng lợi lên ngôi vô địch của đội bóng đá nữ
Việt Nam. Quả khi đó gọi nữ Phó Chủ tịch nước là “bà” đúng hơn là “chị”.
Có lẽ cần nên có bộ quy tắc quy định cách xưng hô trong quan hệ xã hội,
trước hết là để dùng trong các sự kiện mang tính quan phương và trên
các phương tiện thông tin đại chúng. Chứ như hiện nay tôi thấy rất buồn
cười và khó chịu khi có một số phóng viên, nhà báo, nhất là báo hình,
cho mình được cái quyền gọi người đang trả lời cho mình phỏng vấn là
“em, cháu” thay vì phải là “anh, chị” vì cớ là họ trẻ. Ơ hay, báo đài là
cơ quan ngôn luận xã hội trước bàn dân thiên hạ, đâu phải đóng cửa
trong nhà nói chuyện với nhau! Mà cũng lạ cho người ta, khi nói về bản
thân ở trong môi trường xã hội vẫn luôn hạ mình như trong môi trường
thân tộc, nghĩa là tự xưng bằng các đại từ chỉ quan hệ huyết thống, dòng
họ. Người trẻ cũng không dám xưng “tôi” một cách đàng hoàng, dõng dạc
trước người lớn tuổi tại các diễn đàn, hội nghị, họp hành. Đừng coi đó
là một chuyện nhỏ của sự nói năng. Phải xem đó là một điểm yếu của tư
duy cần khắc phục, thay đổi. Bắt đầu từ trong nhà trường, từ các đoàn
thể, từ người lớn. Tôi đã có một trải nghiệm thú vị việc này: trong một
lần được mời giao lưu với các bạn trẻ do trung tâm Rosa Luxemburg Việt
Nam tổ chức, khi nhiều bạn đối thoại với tôi vẫn xưng “cháu” thì có một
bạn đã xưng “tôi” rất thẳng thắn và nói rõ bạn ấy có ý thức về cách xưng
hô như vậy để khẳng định tư cách xã hội của mình. Tôi hoàn toàn tán
thành việc đó.
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam là một
gương mặt đang được kỳ vọng của Chính phủ hiện nay. Trong sự kỳ vọng đó,
tôi mong được thấy ông có cả sự chuẩn tắc ngôn từ hơn nữa, nhất là khi
ông đã có uy tín lời ăn tiếng nói từ ở vị trí người phát ngôn của Chính
phủ.
Hà Nội những ngày cuối năm 2013
P. X. N.
Tác giả gửi trực tiếp cho BVN.
Được đăng bởi bauxitevn vào lúc 00:12
nguồn:http://boxitvn.blogspot.com/2014/01/xung-ho-tieng-ta-that-kho.html
======================================================================
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét
Chú ý: Điền vào “nhận xét” ở cuối bài để xả stress
Sẽ xóa những comment không phù hợp
Thinhoi001